Turbo arızası belirtileri genellikle ince bir sesle başlar ve bu ses ilk haftalarda motorun olağan uğultusuna karışarak kolayca gözden kaçar.
Turbo bugün küçük hacimli benzinli motorların ve neredeyse bütün dizel motorların parçasıdır. Turbonun neden bozulduğunu bilmek arızayı erken fark etmenizi sağlar. Pahalı bir parçayı değiştirdikten sonra aynı sebeple ikinci kez kaybetmemek için de bu bilgiye ihtiyaç vardır.
Turbo nasıl çalışır ve neden yağa bu kadar bağlıdır?
Turbo, aynı mile bağlı iki çarktan oluşur. Egzoz tarafındaki türbin, motordan çıkan sıcak gazın akışıyla döner. Emme tarafındaki kompresör çarkı da aynı hızla dönerek dışarıdan aldığı havayı sıkıştırır ve motora basınçla gönderir. Silindire daha fazla hava girdiği için motor aynı hacimle daha fazla yakıt yakabilir ve daha çok güç üretir.
Sıkıştırılan hava ısınır. Bu yüzden turbodan çıkan hava çoğu araçta motora girmeden önce intercoolerdan geçer. İntercooler, genellikle ön tamponun arkasında duran ve basınçlı havayı yol rüzgârıyla soğutan bir radyatördür. Turbo, intercooler ve motor arasındaki bağlantıyı kalın kauçuk ya da plastik hortumlar kurar.
Turbonun mili dakikada 100.000 devrin çok üzerinde dönebilir. Bu hızda metal yüzeylerin birbirine değmesini, milin çevresindeki yataklarda oluşan ince bir motor yağı tabakası önler. Aynı yağ, egzoz tarafında yüzlerce dereceye ulaşan turbonun ısısını da taşır. Turbo arızalarının büyük bölümü bu yağ tabakasının bir sebeple bozulmasıyla başlar.
Turbo arızası hangi seslerle kendini belli eder?
Sağlam bir turbo gaza bastığınızda hafif bir ıslık sesi çıkarabilir ve bu normaldir. Dikkat edilmesi gereken, sesin karakterinin değişmesidir:
- Yükselen siren sesi. Devirle birlikte inceleşip yükselen ve eskisinden belirgin biçimde güçlü bir ıslık, çoğunlukla mil yataklarındaki boşluğun arttığını gösterir. Mil yalpaladıkça kompresör çarkı gövdeye yaklaşır ve ses değişir.
- Hışırtı ya da püfleme. Gaza basınca gelen ve hava kaçağını andıran ses, çoğunlukla turbonun kendisinden değil basınçlı hava hattındaki bir kaçaktan kaynaklanır.
- Metalik sürtme. Çark gövdeye sürtmeye başladıysa turbo ileri derecede hasar görmüştür. Bu aşamada kopan çark parçaları motora ulaşabilir, bu yüzden aracı kullanmaya devam etmemek gerekir.
Sesi tarif ederken ne zaman duyduğunuzu da not edin. Yalnızca turbo basınç ürettiği anda, yani gaza yüklenirken gelen bir ses ile rölantide de süren bir ses farklı parçalara işaret eder.
Mavi duman ve yağ kaçağı turbo hakkında ne söyler?
Turbonun milinde, yağın egzoz ve emme tarafına geçmesini engelleyen sızdırmazlık halkaları bulunur. Yataklar aşınıp mil boşluk yaptığında bu halkalar görevini yapamaz ve yağ iki yöne kaçmaya başlar. Bunun izleri şöyle görülür:
- Yağ egzoz tarafına geçerse, özellikle rölantide bekledikten sonra gaza basıldığında egzozdan mavimsi duman ve yanık yağ kokusu gelir.
- Yağ emme tarafına geçerse intercooler hortumlarının içinde ve bağlantı yerlerinde yağlı bir tabaka oluşur. Motorun içinden emişe gönderilen gazlar yüzünden hortumlarda hafif bir yağ nemi her motorda görülebilir, ancak hortumda biriken ya da damlayan yağ normal değildir.
- Bakım aralığı dolmadan yağ çubuğundaki seviye belirgin biçimde düşüyorsa ve motorda dışarıdan görünen bir sızıntı yoksa, yağın bir kısmı yanıyor olabilir.
Mavi duman yalnızca turboya özgü değildir, çünkü aşınmış segmanlar ve sertleşmiş supap lastikleri de aynı rengi verir. Dumanın çıktığı ana göre bu ihtimallerin nasıl ayrıldığını dumanın rengini yorumladığımız yazıda bulabilirsiniz.
Güç kaybı turbodan mı, hortum kaçağından mı?
Turbo yeterli basınç üretmediğinde araç özellikle ara hızlanmalarda ve yokuşta zayıf kalır. Kontrol ünitesi hedeflenen basınca ulaşılamadığını fark ederse arıza lambasını yakar ve çoğu zaman aracı emniyet moduna, yani gücün kısıtlandığı bir çalışma biçimine alır. Ancak turbo sağlamken de aynı tablo görülebilir.
Basınçlı hava hattındaki bir kaçak, turbonun sıkıştırdığı havanın motora ulaşmadan dışarı kaçması demektir. Atölyede bu iki ihtimali şu kontrollerle ayırıyoruz:
- Motor soğukken turbo ile motor arasındaki hortumları, kelepçeleri ve intercooleri gözle kontrol ederiz. Yağlı toz tutmuş bir bağlantı ya da çatlamış bir hortum çoğu zaman kaçağın yerini gösterir.
- Emme hattına düşük basınçlı hava ile birlikte iz dumanı vererek gözle görülmeyen kaçakları buluruz.
- Canlı veride kontrol ünitesinin istediği turbo basıncını gerçekte ölçülen basınçla karşılaştırırız. Canlı veri, sensörlerin çalışan motordan teşhis cihazına aktardığı anlık ölçümlerdir.
- Değişken kanatlı turbolarda kanatları hareket ettiren aktüatörü ve kumanda hattını test ederiz. Değişken kanatlı turbo, türbinin çevresindeki küçük kanatların açısını değiştirerek düşük devirde de basınç üretebilen turbodur. Bu kanatlar isle sıkışırsa turbo sağlam olduğu hâlde istenen basıncı veremez.
- Emme hortumunu söküp mili elle kontrol ederiz. Milde hafif bir yan boşluk normaldir, ancak çark gövdeye değiyorsa ya da mil ileri geri oynuyorsa turbo yorulmuştur.
Sorun bir kelepçe ya da hortumdaysa onarım çoğu zaman kısa sürer. Dizel araçlarda egzozdaki geri basıncı artıran dolu bir partikül filtresi de turbonun verimini düşürebilir, bu yüzden filtrenin doluluğuna da bakarız.
Turboyu erken yıpratan alışkanlıklar hangileridir?
- Soğuk motorda yüksek devir. İlk çalıştırmadan sonraki birkaç dakikada yağ henüz koyudur ve turbonun yataklarına yeterince hızlı ulaşmaz. Motor ısınana kadar yüksek devirden ve tam gazdan kaçının. Hararet göstergesi normal konuma geldiğinde bile yağın ısınması biraz daha uzun sürer.
- Uzun yoldan sonra motoru hemen kapatmak. Kuzey Marmara Otoyolu'nda uzun süre yüksek hızla gittikten ya da yüklü bir aracı yokuş yukarı çıkardıktan sonra motoru aniden kapatırsanız yağ akışı durur, ama turbo hâlâ çok sıcaktır. Yataklarda kalan yağ bu ısıda kömürleşir ve kanalları daraltan sert bir tabakaya dönüşür. Böyle bir sürüşün sonunda motoru 30–60 saniye rölantide bekletmek turbonun biraz soğumasını sağlar.
- Yağ bakımını geciktirmek. Eskiyen yağ incelir, kirlenir ve yatakları koruyan tabakayı sağlayamaz. Düşük yağ seviyesi ve üreticinin istediği normu taşımayan bir yağ da aynı sonucu doğurur. Turbolu motorlar için yağ seçimini yağ kutusundaki değerleri açıkladığımız yazıda ele aldık.
- Hava filtresini ihmal etmek. Yırtık ya da yuvasına tam oturmamış bir hava filtresinden geçen kum ve küçük parçacıklar kompresör çarkının kanatlarını aşındırır.
- Kontağı kapatmadan hemen önce gaz vermek. Bu alışkanlık turboyu yüksek devre çıkarır ve turbo hâlâ hızla dönerken yağ akışını keser.
Arızalı turbo nasıl onarılır?
Turbonun kendisi arızalıysa iki seçenek vardır. Mil, yataklar ve çarklardan oluşan orta gövde yenilenerek turbo revizyondan geçirilebilir ya da turbo komple değiştirilir. Dış gövdeler çatlamamışsa ve çark gövdeye ağır biçimde sürtmemişse revizyon çoğu zaman yeterlidir.
Asıl önemli olan, turbonun neden bozulduğunu bulmaktır. Yeni ya da yenilenmiş bir turbo, kendisini bozan sebep yerinde kalırsa kısa sürede aynı hâle gelir. Bu yüzden turbo değişiminde şu adımları atlamıyoruz:
- Turboya yağ getiren ince borunun içini kontrol ederiz. Kısmen tıkanmış bir boru yeni turbonun yağsız kalmasına yol açar ve çoğu zaman boru da değiştirilir.
- Yağın kartere döndüğü hattın açık olduğundan emin olur, motorun iç basıncını kontrol ederiz. Geri dönemeyen yağ halkaların üzerinden taşar.
- Motor yağını ve yağ filtresini yeniler, intercooler ile hortumlarda birikmiş yağı temizleriz. Eski turbodan kopan parça varsa intercooleri ayrıca kontrol ederiz.
- İlk çalıştırmadan önce turboya yağ verir, motoru bir süre rölantide çalıştırarak yağ basıncının oturmasını bekleriz.
Turbonun sökülüp takılması ve bağlı parçaların onarımı motor tamiri kapsamında yapılır. Arızanın turbodan mı, yoksa hortum, aktüatör ya da sensörden mi kaynaklandığını ise motor arıza tespiti sırasında netleştiriyoruz.
Ne zaman servise gelmelisiniz?
Aşağıdaki belirtilerde aracı kullanmaya ara verin ve en kısa sürede kontrol ettirin:
- Turbodan metalik sürtme sesi geliyor ya da ıslık birkaç gün içinde belirgin biçimde yükseldi.
- Egzozdan yoğun mavi duman çıkıyor ve yağ seviyesi hızla düşüyor. Yağsız kalan bir motor, turbodan çok daha pahalı bir arızaya yol açar.
- Araç emniyet modundan çıkmıyor ve güç kaybı motoru yeniden çalıştırdığınızda da sürüyor.
Turbonun sesi hafifçe değiştiyse ama çekişte bir kayıp yoksa ya da intercooler hortumlarında ince bir yağ nemi gördüyseniz birkaç hafta içinde bir randevu yeterlidir. Yağ değişimi zamanınız yaklaşıyorsa bu belirtileri o sırada söylemeniz de yeterli olur. Mil boşluğu ve hortumlar bu kontrolde birkaç dakikada gözden geçirilir.
Turbo arızası çoğunlukla yağla ilgili bir sorunla başlar ve önce sesle, sonra dumanla, en son güç kaybıyla kendini gösterir. Her güç kaybının arkasında turbo olmadığı için değişimden önce hortum, aktüatör ve basınç ölçümleriyle kaynağı netleştirmek gerekir. Soğuk motoru zorlamamak, uzun sürüşten sonra motoru kısa bir süre rölantide bırakmak ve yağı zamanında değiştirmek turbonun ömrünü en çok uzatan alışkanlıklardır.





