Amortisör bozulma belirtileri birkaç yıla yayılarak ortaya çıktığı için sürücü aracın değişen davranışına alışır ve farkı çoğu zaman ancak yeni amortisörle yaptığı ilk yolculukta anlar.
Oysa amortisör yalnızca konforu değil, lastiğin yola ne kadar sıkı bastığını da belirler. Bu yüzden fren mesafesini, viraj tutuşunu ve lastik ömrünü birlikte etkiler. Amortisörün ne iş yaptığını anlattıktan sonra ömrünün dolduğunu gösteren altı işareti, evde yapılan bastırma testinin nerede yetersiz kaldığını ve değişimde nelere bakılması gerektiğini sırayla açıklıyoruz.
Amortisör araçta ne işe yarar?
Tekerlek bir tümseğe çarptığında darbeyi ilk karşılayan parça helezon yaydır. Yay darbeyi emer, ama kendi hâline bırakılırsa bir kez sıkışıp açıldıktan sonra birkaç kez daha inip kalkmaya devam eder. Amortisör bu salınımı durdurmak, yani sönümlemek için vardır.
Amortisörün içinde yağ dolu bir silindir ve bu silindirde hareket eden, üzerinde küçük delikler ve valfler bulunan bir piston vardır. Tekerlek yukarı aşağı hareket ettikçe yağ bu deliklerden zorlanarak geçer ve hareketin enerjisi ısıya dönüşür. Bugünkü araçların çoğunda yağın köpürmesini önlemek için içeride basınçlı gaz da bulunur. Böylece tekerlek tümsekten sonra hızla yola geri oturur ve lastik yolla temasını kaybetmez.
Amortisör çoğunlukla bir anda değil, içindeki yağ incelip valfler aşındıkça yavaş yavaş güç kaybederek bozulur. Araç kullanılmaya devam eder, ama lastik her tümsekte ve her frenlemede yola biraz daha az basar.
Yol tutuşu bozulan araç hangi işaretleri verir?
1. Virajda ve şerit değiştirirken gövde fazla yatıyor
Virajda gövdenin dış tarafa yatması normaldir. Yorgun amortisörle ise bu yatma artar ve viraj bittikten sonra gövde bir iki kez sallanarak toparlanır. Otoyolda şerit değiştirirken ya da yan rüzgâr aldığınızda aracın yüzer gibi hareket etmesi aynı sorunun işaretidir.
2. Frende burun dalıyor, kalkışta arka çöküyor
Sert frende aracın ağırlığı öne kayar ve ön amortisörler bu kaymayı yavaşlatır. Sönümleme azaldığında aracın burnu belirgin biçimde yere doğru dalar ve arka taraf yükselir. Arka tekerleklerin yola basma kuvveti azaldığı için fren dengesi de bozulur. Hızlanırken aracın arkasının çökmesi arka amortisörlerdeki aynı zayıflığı gösterir.
3. Tümsekten sonra araç sekiyor
Hız kesiciden ya da yoldaki bir dalgadan geçtikten sonra gövde tek hareketle toparlanmıyor ve iki üç kez daha salınıyorsa amortisör yayı kontrol edemiyordur. Bozuk zeminde tekerleğin yoldan kısa anlar için ayrılıp sektiğini direksiyonda da hissedebilirsiniz.
4. Amortisör gövdesinde yağ izi var
Amortisörün mili gövdeye girdiği yerde bir keçeyle sızdırmaz hâle getirilir. Keçe, iki parça arasındaki boşluktan sıvı kaçmasını önleyen lastik halkadır. Keçe yıprandığında içerideki yağ dışarı sızar ve gövdenin üzerinde tozla kararmış, yağlı bir tabaka oluşur. Hafif bir nemlenme her zaman değişim gerektirmez, ama yağın gövde boyunca aktığı bir amortisör sönümleme gücünü hızla kaybeder.
5. Lastikte düzensiz ve çukurlu bir aşınma oluştu
Tekerlek yolda sekerek ilerlediğinde lastik her inişinde aynı bölgelerinden fazla aşınır. Sonuçta lastiğin sırtında birkaç santimetre arayla dizilmiş sığ çukurlar oluşur. Elinizi lastiğin üzerinde gezdirdiğinizde bu çukurları hissedebilirsiniz ve bu aşınma çoğu zaman hızla birlikte artan bir uğultu sesi de yapar.
6. Fren mesafesi uzadı ya da bozuk yolda tok bir ses geliyor
Lastik yola ne kadar sıkı basarsa fren o kadar etkili olur. Yorgun amortisörle tekerlek bozuk zeminde yoldan kısa anlar için ayrıldığında ABS bu anları kilitlenme gibi algılayabilir ve fren basıncını azaltır. ABS, frenlerken tekerleğin kilitlenmesini önlemek için basıncı çok kısa aralıklarla düşürüp yükselten sistemdir. Sonuçta araç aynı hızdan daha uzun mesafede durur.
Yorgun bir amortisör kendi başına genellikle ses çıkarmaz. Ancak sönümleme tamamen bittiğinde tekerlek büyük çukurlarda sonuna kadar iner ve alttan tok bir vuruntu duyulur. Aynı ses üst takozun ya da tampon lastiğinin yıprandığını da gösterebilir.
Evde yapılan bastırma testi neyi gösterir?
Aracın bir köşesine, tamponun üst kenarından tüm ağırlığınızla birkaç kez bastırıp bırakın. Sağlam bir amortisörde gövde bir kez yükselir ve yerine oturur. Gövde iki üç kez inip kalkıyorsa o köşedeki amortisör büyük ihtimalle bitmiştir.
Ancak bu test yalnızca ömrünü çoktan tamamlamış amortisörleri yakalar. Elinizle uygulayabildiğiniz kuvvet ve hız, aracın otoyol hızında bir yol dalgasına girdiği andaki harekete hiç benzemez. Gazlı amortisörler ve sert yaylı araçlar, yarı ömrünü doldurmuş olsalar bile bu testte sağlam görünebilir. Kesin karar için amortisörün liftte gözle incelenmesi ve bozuk zeminde yapılan bir yol testi gerekir.
Amortisör değişirken nelere dikkat edilmeli?
Bir aksın iki amortisörü her zaman aynı anda yenilenir. Tek tarafa yeni amortisör takılırsa iki taraf tümsekte ve frende farklı hızda toparlanır ve araç ani manevrada dengesiz davranır. Amortisörle birlikte şu parçalara da bakılmalıdır:
- Üst takoz, amortisörü gövdeye bağlayan lastik yastıktır. Ön amortisörlerde çoğunlukla içinde bir rulman bulunur ve direksiyon çevrildiğinde amortisör bu rulman üzerinde döner. Çatlamış bir takoz, direksiyonu çevirirken gıcırtıya ve tümsekte tıkırtıya yol açar.
- Toz körüğü, amortisör milini toz, çamur ve sudan koruyan esnek kılıftır. Körük yırtılırsa milin parlak yüzeyi çizilir ve keçe kısa sürede sızdırmaya başlar.
- Tampon lastiği, amortisörün sonuna kadar çöktüğü anlarda metalin metale vurmasını önleyen lastik parçadır. Ufalanmış bir tampon lastiği yeni amortisörün de erken yorulmasına neden olur.
Birçok araçta ön amortisör, tekerleğin açısını belirleyen taşıyıcı parçanın kendisidir. Bu yüzden ön amortisör değiştikten sonra tekerlek açıları ölçülmelidir. Ayarın hangi durumlarda gerektiğini rot ve balansın farkını anlattığımız yazıda bulabilirsiniz. Değişimi direksiyon ve süspansiyon tamiri kapsamında takoz ve körüğün durumuna bakarak yapıyoruz.
Amortisörün ömrünü hangi yol koşulları kısaltır?
Amortisör için herkese uyan bir değişim kilometresi vermek doğru değildir. Parça üreticilerinin çoğu 80.000 km civarından sonra amortisörlerin her bakımda kontrol edilmesini önerir, ancak aracınızın bakım kitapçığındaki öneri her zaman önceliklidir. Ömrü asıl belirleyen, aracın hangi yollarda ve hangi yükle kullanıldığıdır:
- Bozuk asfalt, yamalı yollar ve art arda dizilmiş hız kesiciler amortisörü her gün binlerce kez çalıştırır. Hadımköy sanayi bölgesi gibi ağır araç trafiğinin asfaltı dalgalandırdığı yollarda bu yük belirgin biçimde artar.
- Kasası her gün dolu giden bir kamyonette arka amortisörler, çoğunlukla boş giden bir otomobile göre çok daha fazla ısınır ve yıpranır.
- Kışın yola dökülen tuz ve çamur, amortisör gövdesinde paslanmaya ve körüğün çatlamasına yol açar.
- Tümseğe yavaşlamadan girmek ya da derin bir çukura hızla düşmek, tek bir sert darbeyle keçeyi zedeleyebilir.
Ne zaman servise gelmelisiniz?
Aşağıdaki belirtilerden birini görüyorsanız uzun bir yolculuğa çıkmadan önce aracı kontrol ettirin:
- Amortisör gövdesinden yağ akıyor ya da aracın bir köşesi ötekilere göre belirgin biçimde alçak duruyor.
- Araç otoyol hızında yalpalıyor ve şeritte düz tutmak için direksiyonu sürekli düzeltmeniz gerekiyor.
- Islak ya da bozuk zeminde frenlerken ABS alışılmadık sıklıkta devreye giriyor ve araç eskisinden geç duruyor.
- Tümseklerde alttan metalik bir vuruntu geliyor.
Frende hafif bir burun dalması, tümsekten sonra küçük bir fazladan salınım ya da gövdede yalnızca hafif bir nemlenme görüyorsanız bir sonraki bakımı bekleyebilirsiniz. Bakımda amortisörleri, takozları ve körükleri liftte gözden geçirip hangisinin değişmesi gerektiğini söyleriz. Muayene tarihiniz yaklaşıyorsa bu kontrolü araç muayenesine hazırlık ile aynı güne alabilirsiniz, çünkü amortisördeki sızıntı istasyonda da incelenir.
Amortisör konfordan önce lastiğin yolla temasını korur ve ömrü dolarken bu görevi fark ettirmeden, yavaş yavaş kaybeder. Virajda yatma, frende burun dalması, tümsekten sonra sekme, gövdede yağ izi, lastikte çukurlu aşınma ve uzayan fren mesafesi bu kaybın görünen sonuçlarıdır. Bu işaretlerden birini fark ettiğinizde amortisörleri çift olarak, takoz ve körükleriyle birlikte kontrol ettirmek aracın yol tutuşunu yeniden ilk günkü hâline yaklaştırır.





